Op de IKC Sint Martinus in Makkum hebben ze onder begeleiding van Keunstwurk de afgelopen jaren al mooie stappen gezet op het gebied van procesgericht werken. Het lerarenteam wilde hier graag een vervolg aan geven en zich verder toeleggen op reflectie. “Als daltonschool is reflectie één van onze kernwaarden,” legt ICC’er Antje van Schepen uit. “Onze vraag was hoe we reflectie gedurende het creatieve proces in kunnen zetten. Hoe we door de juiste vragen te stellen onze leerlingen verder kunnen helpen, om zo tot meer verdiepend en betekenisvol onderwijs te komen.”
Maakplaats creatieve proces
Vanuit Keunstwurk was cultuurverbinder Lisa Boonstra betrokken en meimakker Esther Tjeerdema gaf de Maakplaats creatieve proces. Er werd aangesloten bij de themaweek over Bolivia. “Als team hadden we hier al allerlei ideeën bij. We zouden wel bij de jungle uitkomen en ons leerplein omtoveren à la het Tropenmuseum, nou het werd alles behalve dat,” vertelt Pytrik Gerbrandy, leerkracht van groep 7/8, lachend.
Verwonderen en verbeelden
Voorafgaand kregen de leerkrachten een teamtraining, waarin de kennis over cultuureducatie en procesgericht werken werd opgefrist. Ze oefenden zelf met verschillende werkvormen en maakten kennis met verwondervragen en verbeeldingsvragen. Het team leerde hoe deze in te zetten om de nieuwsgierigheid van leerlingen te prikkelen en zo het creatief proces op gang te brengen. “De verwondervragen richten zich hierbij meer op het openen van de werkelijkheid en de verdieping in het onderwerp en bij verbeeldingsvragen kijken we juist naar wat het kan zijn,” licht Lisa toe. “In de verwerking zetten we kunst dan als reflectiemiddel in, bijvoorbeeld door de leerlingen een eigen kledingstuk te laten ontwerpen. Zo gaan ze er zelf mee aan de slag en nemen ze hun positie in. De kinderen krijgen alle ruimte hier op hun eigen manier uiting aan te geven.”
Na de training keek Esther mee in alle klassen. “Ze waren toen net begonnen met de introductie van het thema, dus ik kon goed zien waar ze al mee bezig waren. Ik zag ook dat de docenten hun net opgedane kennis al aan het toe waren passen in de praktijk, heel leuk!” Naderhand heeft ze individueel met de leerkrachten gezeten en gekeken waar de kinderen op aangingen en waar ze samen de volgende lessen op door wilden gaan. Eerst door co-teaching, waarin Esther de les gaf, en daarna door co-creatie, waarin zij en de leerkracht samen voor de klas stonden. Bewust koos ze ervoor de vraagstukken van de leerlingen te clusteren en kleiner te maken: “juist door het dicht bij de kinderen te houden en van daaruit samen een verbeeldingsvraag op te bouwen en in gesprek te gaan, kom je tot een rijkheid en diepte aan verhalen waar het anders oppervlakkig blijft,” aldus Esther.
Zo ging groep 1 tot en met 4 aan de slag met de zintuigen. Vanuit bomen en het regenwoud in Bolivia kwamen ze tot het zintuigelijk ervaren hiervan. Ze maakten samen een hoor- en voelverhaal, waarin hun eigen verbeelding leidend was. In groep 5/6 ontstond een gesprek over spel en speelgoed. Met natuurmaterialen bedachten ze hun eigen spelletjes en ze ontdekten hierin hun eigen kwaliteiten; sommigen hielden meer van bewegen, anderen van bedenken of dingen mooi maken. Groep 7/8 kwam te spreken over kleding, wat ze daarin belangrijk vinden en hoe dat in Bolivia zou zijn. Uiteindelijk ontwierpen ze schooluniformen voor hun school in Makkum en hielden ze een modeshow.
De juiste vragen stellen
De gekozen onderwerpen bleken een groot succes en sloegen direct aan, juist omdat de vraagstukken uit henzelf kwamen. “De kinderen waren ongelofelijk enthousiast en gingen helemaal aan! In het begin moesten ze even wennen aan deze manier van doen, maar daarna gingen ze los. Ze waren enorm betrokken, het was echt hun project,” vertelt Pytrik opgetogen. “Wat ik prachtig vond om te ervaren, was dat de vragen die gesteld werden, andere leerlingen weer op nieuwe vragen bracht. Zo zaten we samen echt midden in het proces en de reflectie.”
De leerlingen van groep 5/6 zich af of ze in Bolivia gelukkiger zijn omdat ze daar minder speelgoed hebben en of ze hier ook met minder speelgoed toe zouden kunnen. In groep 7 en 8 ontstond een gesprek over gevaren, waar in Bolivia gevaarlijke dieren zijn op weg naar school, komen de kinderen hier enge rotondes en gevaarlijke oversteekplaatsen tegen. Antje: “het was mooi te zien hoe ze vanuit hun nieuwsgierigheid uit zichzelf de vergelijking met kinderen in Bolivia maakten en steeds weer overschakelden naar hun eigen situatie. Maar ze konden zich ook goed in elkaar inleven en naar elkaar luisteren. Ik vind dit heel waardevol aan deze Maakplaats. Hiermee is een stuk van hun cultureel bewustzijn verbreed.”
De Maakplaats vroeg ook van de leerkrachten een andere manier van benaderen en kijken: meer achterover leunen en het proces vanuit de kinderen laten ontstaan. Pytrik: “ik merk dat ikzelf veel houvast heb aan feitjes en gerichte onderzoeksvragen, dat is ook waar ik op inzet in mijn onderwijs. Je bent zo geneigd om resultaatgericht te denken en te willen sturen. Maar door mee te gaan in de verwondering van de kinderen en mijn verwachtingen los te laten, ontstonden er heel andere invalshoeken dan we van tevoren bedacht hadden. Juist hierdoor zijn we samen tot prachtige inzichten gekomen!”
‘Door mee te gaan in de verwondering van de kinderen en mijn verwachtingen los te laten, ontstonden er heel andere invalshoeken dan we van tevoren bedacht hadden. Juist hierdoor zijn we samen tot prachtige inzichten gekomen!’
Reflectie
De leraren en Keunstwurk kijken samen terug op een succesvolle en geslaagde Maakplaats. Lisa is enthousiast: “de betrokkenheid en toewijding van het team zijn enorm groot. Het is een behoorlijk uitdagend vraagstuk waar ze hun tanden in hebben gezet, die onderlinge motivatie werkt versterkend. En door het in stukjes op te delen, werd het behapbaar voor ze en zijn er mooie stappen gezet.” Ook Esther is tevreden. “Ik zag dat het voor sommigen best een uitdaging was om los te komen van het resultaatgericht werken. We hebben daarom eerst met elkaar meer helderheid gecreëerd in wat bij het kunstzinnige hoorde en wat bij bijvoorbeeld wereldoriëntatie; dit gaf overzicht. En verder lieten ze zich heerlijk meenemen en werd het team er met elkaar ook zo blij van! Dat inspireert enorm.”
De Maakplaats bruist in de school en het lerarenteam is vastbesloten de reflectie en verbeeldings- en verwondervragen erin te houden. “We hebben zeker de reflectie leren toepassen en weten beter welke vragen te stellen, ook aan onszelf,” vertelt Antje gemotiveerd. “We reflecteren gedurende het proces ook op onszelf, doen een stapje terug, zoeken naar invalshoeken en kijken waar er aanpassingen nodig zijn. Dat neem ik graag mee in mijn lespraktijk, soms denken we te moeilijk terwijl het lesmateriaal voor het oprapen ligt!”
Esther is al uitgenodigd om binnenkort te komen brainstormen over een vernieuwende invulling van de Kinderboekenweek. De vragen en daarmee reflectie worden al meer toegepast in de reguliere lessen en zo steeds meer eigen gemaakt. Pytrik: “we willen dit echt levend houden met elkaar. Van Keunstwurk hebben we de Veldgids ‘Onderzoek de wereld als een kunstenaar’ gekregen, waarin allerlei inspirerende vragen en werkvormen staan. Die gaan we ook tijdens onze eigen vergaderingen toepassen, om elkaar zo te blijven stimuleren en inspireren. We zien wat het oplevert, hoe de kinderen erop aan gaan en dat is waar we het voor doen!”
Tekst: Anne van Lieshout, Buro Anne schrijft
Fotografie: Lucas Kemper
TOELICHTING BEGRIPPEN
Procesgericht werken
In cultuuronderwijs maken we veel gebruik van de procesgerichte didactiek, een manier van werken waarbij het proces centraal staat, niet het eindproduct. Je leert door te onderzoeken, te proberen en te reflecteren. Leerlingen worden begeleid in het ontwikkelen van ideeën, het maken van keuzes en het evalueren van hun werk.
Deze aanpak stimuleert en ontwikkelt creativiteit, probleemoplossend vermogen en eigenaarschap bij de leerling. Vaardigheden die van waarde zijn binnen en buiten het onderwijs. Je kunt het ook koppelen aan thematisch werken.
Creatieve proces
De procesgerichte didactiek ligt ten grondslag aan het creatieve proces. Het bestaat uit vier fases: oriënteren, onderzoeken, uitvoeren en evalueren. Elke fase is anders en even belangrijk om te komen tot een diepgaand proces van maken en verbeelden. Tijdens alle fases speelt reflectie een belangrijke rol. Wat heb je gezien, gedaan, geleerd en wat neem je mee naar de volgende fase?
Cultureel bewustzijn
Cultureel bewustzijn is het menselijk vermogen om te reflecteren op cultuur: op wat mensen (mee)maken, denken en doen. Het wordt sterk bepaald door context, tijd, plaats, omgeving en opvoeding. Je kunt dit bewustzijn op allerlei manieren uitdrukken: in taal of met kunstwerken, of door je op een bepaalde manier te gedragen. Het krijgt vorm in onze leefwereld in nieuws, geschiedschrijving, religie, politiek, de kunsten en in de filosofie. Het bepaalt je zelfbeeld en identiteit en geeft richting aan je handelen. Een rijk en veelzijdig cultureel bewustzijn biedt daarom een stevige basis voor betrokken en kritisch burgerschap.
Meer over een Maakplaats op school lees je hier
Wil jij ook aan de slag met cultuureducatie?
